طبق سالنامه زرتشتى، روز پنجم از ماه اسفند که روز اسفند نام دارد و بنابر تقویم امروزى، ۲۹ بهمن ماه، روز سپاسدارى از جایگاه زنان و مادران است كه مظهر مهر و پاكى و فروتنى هستند. این جشن مربوط به امشاسپند۱ سپندارمذ۲ است كه حامى زنان درستكار و پارسا است. از این رو ماه اسفند و به خصوص این روز (سپندارمذ) جشن زنان بوده و در این روز مردان به زنان هدیه مى دادند. این روز متعلق به سپندارمذ یا سپنته آرمئیتى است و چون نام روز و نام ماه با هم موافق مى شوند، جشن مى گیرند. این فرشته در عالم مینوى نماد عشق، محبت، تواضع، بردبارى، جانبازى و فداكارى است و در جهان مادى پاسبان و حامى زنان نیك و پارسا است و تمام خوشى هاى روى زمین در دست اوست. این فرشته گذشته از پاسبانى زنان پارسا نگهبان و حامى زمین هم است. این جشن را به دلیل نزدیكى كشت و كار و فصل بهار به نام «برزگران» نیز مى گویند. در آیین زرتشت، به دلیل برخى ویژگى هاى مشترك زمین با زن همچون آفرینندگى و زایندگى، این روز به نام «زن و زمین» نام گرفته است. 

ابوریحان بیرونى مى‌گوید: «اسفندارمذ ماه روز پنجم آن روز اسفندارمذ است و براى اتفاق دو نام آن را چنین نامیده اند و معناى آن عقل و حلم (بردبارى) است و اسفندارمذ فرشته موكل به زمین است و نیز بر زن هاى درستكار و عفیف و شوهردوست و خیرخواه موكل است و در زمان گذشته این ماه به ویژه این روز عید زنان بوده و در عید مردان به زنان بخشش مى كردند و هنوز این مراسم در اصفهان و رى و دیگر بلدان پهله (غرب و مركز ایران) باقى مانده و به فارسى مزدگیران مى گویند و در این روز افسون مى نویسند و عوام مویز را به دانه انار مى‌كوبند و تریاقى خواهد شد كه از زیان گزیدن كژدم ها دفع مى كند و از آغاز سپیده دم تا طلوع آفتاب این رقیه (افسون) را به كاغذهاى چهارگوش مى نویسد. (…) و بر سر دیوار خانه مى‌چسبانند و دیوارى را كه مقابل با صدرخانه است خالى مى گذارند و مى گویند: اگر به دیوار چهارم از این كاغذها بچسبانیم هوام و حشرات سرگردان مى شوند و راهى نمى یابند كه از آن خارج شوند و سرهاى خود را به قصد خروج از خانه بلند مى كنند و خاصیت این طلسم این بود كه ذكر شد.» ابوریحان بیرونى در كتاب «التفهیم» از این روز به عنوان «مردگیران یا مزدگیران» یادكرده كه در این روز زنان از مردان هدیه دریافت مى‌داشته اند و در واقع این جشن به زنان اختصاص داشته است. از این رو، آن را «روز زن در ایران باستان» نامیده اند.

در سفره این جشن جامى از شیر و تخم مرغ كه نشانه ماه بهمن است قرار دارد. به جز آنها میوه هاى فصل به ویژه انار و سیب، شاخه هاى گل، شربت و شیرینى، برگ هاى خشك آویشن با دانه هایى از سنجد و بادام در چهار گوشه سفره قرار مى دهند و مواد خوشبو و كندر بر روى آتش مى گذارند و مقدار كمى از هفت گونه حبوبات و دانه ها كه در جشن مهرگان براى سفارش كاشتن در آن فصل در سفره جشن مهرگان قرار داده اند مى گذارند. از ویژگى هاى این جشن، استراحت كامل زنان از كار و تلاش و كوشش و فرمانبردارى كامل مردان از زنان بوده است. در این روز به پاس تلاش یك ساله زنان، مردان وظایف ایشان را بر دوش گرفته و با این كار، فعالیت هاى یك زن را تجربه مى كردند و در عین حال در این روز هدیه دادن به زن خانه از آداب و رسوم اصلى این جشن به شمار رفته است.به این ترتیب از محبت و مهربانى زنان سپاسگزارى مى شود. در این روز خاص همچنین انجام كارهاى خانه بر عهده مردان است و زنان با پوشیدن لباس هاى نو، مورد تكریم قرار مى گیرند. در مراسم جشن اسفندگان در آیین زرتشت همچنین زنان پاكدامن و پرهیزگار كه به تربیت فرزندان نیك پرداخته اند و این فرزندان به عنوان شخصى نیك شناخته شده اند، تشویق مى شوند.مطابق عقاید و اصول مذهبى زرتشتیان، سپندارمذ در عالم معنوى نماد مهر و محبت و در جهان خاكى فرشته اى است نگهبان زمین. به همین منظور ایرانیان، در ماه اسفند اقدام به امور اجتماعى و عمرانى عام المنفعه مى كردند. و به حفر قنوات و خشكانیدن مرداب ها و باتلاق ها و آباد كردن زمین هاى بایر به وسیله سدبندى رودخانه ها و كشت و زرع و نشاندن درخت مى پرداخته اند. و اجراى این امور را جزء فرایض دینى خود به حساب آورده و ایمان داشتند كه اگر كسى چنین كارهاى نیكو كند، پس از مرگش در بهشت جاویدان خداوند، منزل خواهد گرفت.

در فرهنگ زرتشتى شش فروزه و صفت بین انسان و خداوند مشترك است به گونه اى كه انسان مى تواند با بهره مندى و به كارگیرى هر یك از این صفت ها به اهورامزدا نزدیك تر شود. در بین این ویژگى ها چهارمین صفت و فروزه سپنته آرمئیتى نام دارد. این واژه كه فروتنى و بردبارى معنى مى دهد یكى از فروزه هاى اهورایى است كه انسان نیز مى تواند آن را در خود پرورش دهد.در باور ایرانى مرد داراى قدرت مردانگى و تفكر و خردورزى بیشترى است، در برابر آن زن نیز داراى مهر ورزى، عشق پاك، پاكدامنى و از خودگذشتگى فراوان ترى است كه هر یك از این دو به تنهایى راه به جایى نبرده و حتى روند پویایى گیتى را هم به ایستایى مى كشانند. اگر مردان بدنه هواپیماى خوشبختى اند، زنان موتور آن اند كه پیكره بى موتور و موتور بى بدنه هیچ كدام به تنهایى به اوج سعادت نمى رسند بلكه ذره اى حركت و جنبش هم برایشان ناممكن است.در گاهان ستوده شده، اشوزرتشت خوشبختى بشر را وابسته به میزان دانش و خرد انسان مى داند نه جنسیت و قومیت و رنگ و نژاد و از دیدگاه وى همه انسان ها _ همه زنان و مردان _ داراى حقوق برابرند. او دختران را در گزینش همسر آزاد شمرده و عشق پاك و دانش نیك را دو معیار اصلى مى داند و خوشبختى همسران جوان را در زندگى زناشویى در این مى‌داند كه هر یك بكوشند تا در راستى از دیگرى پیشى جویند.از بین زنان و مردان، كسى كه برابر آیین راستى ستایشش بهتر است، مزدا اهورا از آن آگاه است. این گونه زنان و مردان را ما مى ستاییم… این زمین را با زنانى كه بر روى آن زندگى مى كنند مى ستاییم. اى اهورامزدا، مى ستاییم زنانى را كه در اثر درستكارى و راستى نیرومند شده اند… ما مى ستاییم مردان و زنان نیك اندیشى را كه در هر كشور با وجدان نیك بر ضد بدى قیام كرده یا مى كنند… كدبانوى خانه را كه اشو و سردار اشو هستند مى ستاییم. زن پارسایى را مى ستاییم كه بسیار نیك اندیش، بسیار نیك گفتار، بسیار نیك كردار، فرهیخته و یارى رسان شوهر خود و اشو باشد. اى اهورامزدا ما مى ستاییم زنان یارى رسان را این هماهنگى و میانه روى، بسیار ارزشمند و قابل توجه است. در زمانى كه در بسیارى از سرزمین ها و فرهنگ هاى جهان باستان، دختر منفور خانواده بود و حتى گاهى پس از زایش بى درنگ زنده زنده به گور مى رفت، در ایران باستان، زن همكار و همفكر مرد در زندگى زناشویى و حتى گاهى در زمینه حقوقى _ دینى و مذهبى _ جنگ و پهلوانى بوده است. در افسانه هاى پیش از زرتشت، سپندارمذ دختر اهورامزداست و در سمت چپ او مى نشیند و بهمن پسر اهورامزداست و سمت راست او قرار مى گیرد. در گاهان از او چون پرورش دهنده آفریدگان یاد مى شود. (یسنا ،۴۶ بند ۱۲) و مردم از طریق اوست كه تقدس مى یابند. (یسنا ،۵۱ بند ۲۱) نام او اغلب مترادف نام زمین است. وندیداد ،۲ بندهاى ۱۸ و ۲۰
چون زمین زیر نظر اوست مى گوید كه به چهارپایان چراگاه مى بخشد. سپندارمذ وقتى كه دزدان و مردان بد و زنان بى ملاحظه آزادانه روى زمین راه مى روند، آزرده مى شود، اما وقتى فرزند پارسایى زاده مى شود، شادمان مى گردد. هماورد داخلى او ترومیتى (Taromaiti) «گستاخى» و پرمیتى (Pairimiti) «كج اندیشى» اند.
آرمئیتى _ سپندارمذ به معنى محبت سود رساننده و حلم و تواضع است. این مقام شریف مقدس را كه پسندیده خود اوست، اهورامزدا به امشاسپند آرمئیتى عطا فرموده و او را خلاصه براى بروز این صفات در زمین مامور و منصوب داشته تا از آبادى زمین و پرورش آنچه متعلق به زمین است و زمین در صفات مذكور مطیع آرمئیتى و سودرساننده به اهل زمین و نسبت به اهلش حلیم و متواضع باشد و تمامى آن صفات در پروردگان زمین بروز مى كند. زمین را آباد، بدى ها و قتل و غارت را معدوم مى سازد و زمین كه آباد شود ارزاق لایق آفریدگان كه روزى دهنده حقیقى مقرر كرده فراهم مى شود و زمین كه آباد شود روح انسان را شاد و مفرح مى نماید.

• نیایش
در كتاب گات ها، سروده هاى جاودانه اشوزرتشت از فروزه سپنته آرمئیتى بارها یاد شده و ویژگى هاى آن برشمرده شده است:
اى آرمئیتى، اى مظهر ایمان و محبت، آن پرتو ایزدى كه پاداش زندگانى سراسر نیك منشى است به من ارزانى دار – گات ها هات ،۴۳ بند ۱
پروردگارا مرا به سوى راستى و پاكى كه نهایت آرزوى من است رهبرى كن تا با پیروى از آرمئیتى مظهر ایمان و محبت به رسایى نایل آیم – هات ،۴۳ بند ۳
آرمئیتى نور محبت و ایمان را در دل رادمردان روشن كرده آنان را به سوى حقیقت رهبرى خواهد كرد- هات ،۴۳ بند ۶

• اى مام مهربانم
زبان گویاى اسرار اینك كه زمان سپاسدارى از مهر و وفاى توست گنگ مى ماند. در یك سخن مى خواهم بدانى كه آن دست هاى كوچك و جسم ناتوان اكنون كه پرتوان شده است، یكسره تو را سپاس مى گوید.
اسفندگان روز مادر، روز زن و زمین و روز گرامیداشت همه فروزگان پسندیده و نیكوى انسانى است و اكنون شایسته است ما نیز چون نیاكان فرزانه خود این جشن فرخنده را برگزار كرده و از مهر و مهربانى همه مادران و بانوان ایران زمین سپاسگزارى كنیم و شاید روزى تمام مردمان جهان روز اسفند از ماه اسفند را روز مادر طبیعت (محیط زیست) نام نهادند.

پى نوشت ها:
۱ _ امشاسپند = مفرد كلمه امشاسپندان به معنى پاكان بى مرگ است. بهمن، اردیبهشت، شهریور، سپندارمذ، خرداد و امرداد.
۲ _ سپندارمذ، چهارمین امشاسپند سپندارمذ یا سپنته آرمئیتى است. از دو جزء تشكیل شده، سپنته = پاك، آرمئیتى = مهر و عشق.
آر + مئیتى = رسا و درست و موافق + اندیشه (ى) در آخر این كلمه علامت تانیث است.
(در زبان اوستایى و همچنین زبان هاى فرانسه و عربى صفاتى كه براى زنان به كار مى رود داراى علامت ویژه اى است كه به آن علامت تانیث مى گویند.)
سپنته + آر + مئیتى = پاك + درست + اندیشه = فروتنى عشق پاك و اندیشه رسا صفتى براى زنان

مطالب داغ


پرشین جوک

دوستان عزیز تمام سعی ما شاد کردن دل شما کاربران عزیز حتی لحظه ای می باشد. پس به مطالب این سایت به صورت طنز نگاه کنید.